Jakie jest najstarsze miasto w Polsce? Wbrew pozorom, stwierdzenie "to zależy" nie jest w tym przypadku żadnym wybiegiem w celu uniknięcia odpowiedzi. Wszystko zależy od tego, jakie kryterium przyjmiemy. W zależności od tego, czy weźmiemy pod uwagę datę powstania osady, czy uzyskanie przez nią praw miejskich, odpowiedź może być inna.
Najstarsze miasto w Polsce. Kalisz, a może Biskupin?
Zacznijmy od definicji miasta. Według encyklopedii PWN to:
skupisko ludzkie, przeciwstawiane wsi, charakteryzujące się zagęszczoną zabudową, zróżnicowaną strukturą społeczną mieszkańców, utrzymujących się w większości z zajęć nierolniczych — handlu, rzemiosła, przemysłu i usług.
Historia miast może więc sięgać o wiele dalej w przeszłość, niż czasy średniowiecza i nadawania pierwszych praw miejskich. I to właśnie w zależności od tego, czy za kryterium uznamy wiek powstania osady, czy jej lokację, zależy odpowiedź na pytanie o najstarsze miasto w Polsce. Biorąc pod uwagę najstarszą osadę o charakterze miejskim, zamieszkiwaną przez ludzi, najstarszym miastem może być Biskupin. Odkryty przypadkowo w 1933 roku gród nad jeziorem Biskupińskim powstał w VIII w. p.n.e., ok. 748 r. p.n.e. W VI w. p.n.e. została jednak opuszczona, najprawdopodobniej przez podnoszący się poziom wody w jeziorze.
Drugą odpowiedzią, która nasuwa się niemal od razu, jest Kalisz. Wszystko za sprawą Klaudiusza Ptolemeusza, który II wieku n.e. w "Geografii" na mapie Wielkiej Germanii (Germania Magna) umieścił miasto Calisia. Podobieństwo do nazwy Kalisz, jak i lokalizacja w przybliżonym do faktycznego miejscu na mapie, sugerują więc, że Kalisz funkcjonował już w II wieku. Zgodnie z prawem Kalisz miastem stał się jednak dopiero między 1253 a 1260 rokiem - to sprawia, że nie znajduje się nawet w pierwszej dziesiątce najstarszych miast w Polsce.
Najstarsze miasto w Polsce. To ono jako pierwsze uzyskało prawa miejskie
Początki nadawania praw miejskich, a dokładnie lokacji, w Polsce sięgają XIII wieku. Osada uzyskiwała herb, nową nazwę, a także rozmaite przywileje. Większość największych miast lokowano na prawie magdeburskim. Prawo lubeckie przyjęły jedynie Elbląg, Tczew, Frombork, Chojnice, Braniewo i Hel. Ale miasta lokowano także na prawie książęcym, średzkim, kaliskim czy poznańskim. To tyle z teorii i historii.
Pierwszym miastem, które w Polsce uzyskało prawa miejskie, była Złotoryja na Dolnym Śląsku. Lokowana ok. 1211 roku (w tym kontekście pojawia się też czasem adnotacja "przed 1211 rokiem") na prawie magdeburskim. Zgodnie z kryterium lokacji, 10 najstarszych miast w Polsce wygląda następująco:
- Złotoryja - przed 1211 r.
- Wrocław - przed 1214 r.
- Lwówek Śląski - przed 1217 r.
- Opole - przed 1217 r.
- Racibórz - przed 1217 r.
- Leśnica - 1217 r.
- Sobótka - 1221 r.
- Cieszyn - 1223 r.
- Nysa - 1223 r.
- Ujazd - 1223 r.
